• TwitterFacebookRss feed

Από τη λαϊκή εξουσία στην εξουσία του Πούτιν

Του Dominique Moisi*



Ενώ την περασμένη εβδομάδα παρευρισκόμουν σε μία μικρή αλλά μεγαλοπρεπή επιμνημόσυνη τελετή στο Παρίσι, στη μνήμη της Ρωσίδας δημοσιογράφου Αννας Πολιτκόφσκαγια - μίας γυναίκας «απροσμέτρητα γενναίας» όπως την χαρακτήρισε ο Γάλλος εκδότης της - θυμήθηκα άλλον έναν επιθανάτιο φόρο τιμής στον οποίο συμμετείχα πριν από περίπου 17 χρόνια στη Μόσχα. Σε αντίθεση με την εκλιπούσα Πολιτκόφσκαγια, ο μέγας επιστήμονας και ακτιβιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Αντρέι Σαχάροφ δεν είχε δολοφονηθεί, ενώ η τελετή που διοργανώθηκε τότε προς τιμήν του, έμοιαζε να εγκαινιάζει μία νέα εποχή. Ο θάνατός του γύρισε μία νέα σελίδα, γεμάτη με αβεβαιότητα αλλά και την ελπίδα πως η Ρωσία βρισκόταν πλέον στον δρόμο της μετεξέλιξης προς μία «φυσιολογική χώρα».


Είναι αυτή ακριβώς η σελίδα που προφανώς έκλεισε με τη δολοφονία της Πολιτκόφσκαγια. Αυτό που πενθούσε το μικρό πλήθος των διανοούμενων που συγκεντρώθηκε στη Παρίσι ήταν η ελπίδα για μία διαφορετική Ρωσία. Κηδεύαμε το συλλογικό όνειρο των διανοούμενων και των δημοκρατών για μία Ρωσία όπου η ελευθερία και η τήρηση του νόμου, μετά το μακρύ και ψυχρό σοβιετικό χειμώνα, θα ρίζωνε και θα άνθιζε. Τα πορτρέτα της Πολιτκόφσκαγια, σαν ένα πλήθος από καθρέφτες, ανακαλούσαν στη μνήμη μία πολύ πιο σκοτεινή πραγματικότητα. Το όνειρο τελείωσε. Και το πιθανότερο είναι ότι ουδέποτε υπήρξε πραγματοποιήσιμο.


Σήμερα, γινόμαστε μάρτυρες μίας τελείως διαφορετικής ιστορίας. Φιλολογικά, η Ρωσία επανακτά τον δρόμο της στο διεθνές σύστημα ως εξέχων ηθοποιός, που σημαίνει ότι κερδίζει και πάλι εξουσία αντικαθιστώντας τα πυρηνικά όπλα με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, υποκαθιστώντας έτσι την πλεονεξία της στην πρόκληση φόβου. Ο ζυγός του τρόμου της σοβιετικής περιόδου παραχώρησε τη θέση του στη μονομερή ενεργειακή εξάρτηση που λειτουργεί ευνοϊκά για τη Ρωσία. Με τις τεράστιες εισροές ρευστού, οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι αγοράζουν πολυτελείς ιδιοκτησίες ανά τον κόσμο, ενώ η Ρωσία αγοράζει διακεκριμένους Γερμανούς, όπως ο πρώην καγκελάριος κ. Γκέρχαρντ Σρέντερ, αν και η υποστήριξη που παρέχει στη Γερμανία δεν είναι ανάλογη.


Οσο μεγάλες κι αν είναι οι διαφορές που τις χωρίζουν, η μετακομμουνιστική Ρωσία και το φονταμενταλιστικό Ιράν έχουν πολλά κοινά. Ο ενεργειακός πλούτος τούς δίνει την αίσθηση μίας μοναδικής ευκαιρίας, την πεποίθηση ότι ο χρόνος κυλάει υπέρ αυτών και πως πλέον μπορούν να αποκαταστήσουν τις ταπεινώσεις που υπέστησαν από τον εξωτερικό κόσμο. Είναι σαν να συνδυάζουν την παγκόσμια αραβοϊσλαμική κουλτούρα του εξευτελισμού με την ασιατική κουλτούρα της ελπίδας. Και οι δύο στιγματίζονται από έναν ακραίο εθνικισμό, ενώ και οι δύο αισθάνονται ακατανίκητοι, κυρίως επειδή έχουν την αίσθηση ότι οι ΗΠΑ βρίσκονται σε πτώση, συνεπεία του τέλματος στο Ιράκ αν όχι κατ' αντιστοιχία και στο Αφγανιστάν.


Βεβαίως, οι διαφορές ανάμεσα στη Ρωσία και στο Ιράν είναι τεράστιες. Το ιρανικό καθεστώς είναι βαθιά ιδεολογικό και διέπεται από ένα φανερό πάθος να καταστρέψει το Ισραήλ. Δεν απολαμβάνει τη μαζική στήριξή του από την κοινωνία, παρά μόνον όταν πρόκειται για υποθέσεις εθνικής υπόστασης και το ζήτημα του πυρηνικού γοήτρου.


Αντιθέτως, το ρωσικό καθεστώς εμψυχώνεται από το χρήμα και όχι την ιδεολογία. Στην αναζήτησή του να οικοδομήσει εκ νέου τη γεωπολιτική εξουσία και την επιρροή της Ρωσίας, ο πρόεδρος κ. Βλαντιμίρ Πούτιν υποστηρίζεται από μία τεράστια λαϊκή πλειοψηφία. Το κεντρικό του σύνθημα «Γίνετε πλούσιοι, παραμένοντας σιωπηλοί» αντηχεί όπως οι προτεραιότητες του Γκιζό στα μέσα του 19ου αιώνα στη Γαλλία, έστω κι εάν αυτό είναι «εποχικό» αλλά με μία ισχυρή δόση αυτοκρατορικής έπαρσης. Οσο θα συνεχίζεται η ροή χρήματος από το πετρέλαιο, οι περισσότεροι Ρώσοι δεν θα εκφράζουν νοσταλγία για το δημοκρατικό άνοιγμα των ετών του Γέλτσιν και του επακόλουθου συνδυασμού του χάους, της διαφθοράς, της διεθνούς επιδείνωσης και της έλλειψης σεβασμού έναντι του κράτους.

Είναι οι Ρώσοι τόσο διαφορετικοί από εμάς στον δυτικό δημοκρατικό κόσμο ή μήπως η Δημοκρατία είναι μία πολυτέλεια που μόνον οι παλαιές, σταθερές, εύπορες και ικανοποιημένες δυτικές κοινωνίες μπορούν να διαθέτουν; Στην αναζήτηση σταθερότητας μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, οι Ρώσοι δείχνουν να βρήκαν την επαναβεβαίωση στο πρόσωπο του κ. Πούτιν. Και μπορεί να μην έχει το φυσικό ανάστημα του Μεγάλου Πέτρου, όμως έχει αποδειχθεί ένας προικισμένος πολιτικός, ικανός να πλεονεκτεί και να ελέγχει το αίσθημα του ρωσικού λαού.

Για την πλειονότητα των Ρώσων πολιτών, η οικονομική ευμάρεια και η τηλεοπτική ψυχαγωγία έχουν μετατραπεί σε σύγχρονο ισοδύναμο της φόρμουλας «panem et circences» των ρωμαϊκών χρόνων. Ο πόλεμος στην Τσετσενία ίσως συνεισφέρει στην ηθική διαφθορά του συνόλου της Ρωσίας, στην τρομακτική ολίσθησή της σε μία κουλτούρα βίας. Ταυτοχρόνως, όμως, τροφοδοτεί το πατριωτικό αίσθημα - μία βαθιά λαϊκή επιθυμία για την αποκατάσταση της αυτοκρατορικής θέσης και του κύρους της Ρωσίας - που το καθεστώς του κ. Πούτιν εκμεταλλεύεται.


Πάντως, το κέρδος για τους κοινούς Ρώσους είναι ελάχιστο. Οι πολλαπλάσιες δολοφονίες πολιτικά διαφωνούντων και οικονομικών αντιπάλων, οι μαφιόζικες μέθοδοι με συμβόλαια δολοφονιών, δεν μπορούν να ερμηνευθούν ως σημάδια μιας επανακτηθείσας σταθερότητας. Ούτε και οι χειρισμοί του καθεστώτος Πούτιν διά της λαϊκής ξενοφοβίας εναντίον πολιτών της πρώην σοβιετικής αυτοκρατορίας, όπως οι Γεωργιανοί.

Η Ρωσία μπορεί να έχει ανακτήσει τη θέση της ως ισχυρής δύναμης, όμως είναι αξιοσέβαστη ή έστω ικανοποιημένη; Η Ρωσία είναι πλούσια, αλλά οι Ρώσοι - τουλάχιστον στην πλειονότητά τους - παραμένουν φτωχοί, με ένα προσδόκιμο ζωής που πλησιάζει περισσότερο το αφρικανικό παρά το δυτικοευρωπαϊκό. Σταδιακά, θα κληθούν να αναγνωρίσουν ότι τα σύγχρονα κράτη δεν μπορούν να ζουν μόνο με εξουσία.


*Ο κ. Ντομινίκ Μουαζί, ιδρυτής και κορυφαίος σύμβουλος στο Ifri (Γαλλικό Ινστιτούτο για τις Διεθνείς Σχέσεις), είναι καθηγητής του Κολεγίου της Ευρώπης στη Νατολίν της Βαρσοβίας


Copyright: Project Syndicate, 2006


Κέρδος   20/10/2006